دیابت یک بیماری مزمن است که زمانی رخ می‌دهد که پانکراس دیگر قادر به تولید انسولین نباشد یا بدن نتواند به‌طور موثر از انسولین استفاده کند. انسولین هورمونی است که توسط لوزالمعده (پانکراس) تولید می‌شود و مانند کلیدی عمل می‌کند تا گلوکز حاصل از غذایی که مصرف می‌کنیم از جریان خون وارد سلول‌های بدن شود و انرژی تولید کند. بدن تمام مواد غذایی حاوی کربوهیدرات را به گلوکز در خون تبدیل می‌کند و انسولین به انتقال گلوکز به سلول‌ها کمک می‌کند.

وقتی بدن نتواند انسولین تولید کند یا به‌طور موثر از آن استفاده کند، سطح گلوکز خون افزایش می‌یابد که به آن «هایپرگلیسمی» گفته می‌شود. در بلندمدت، سطح بالای گلوکز با آسیب به بدن و اختلال عملکرد اندام‌ها و بافت‌های مختلف همراه است.

آمار و اطلاعات مربوط به دیابت نشان‌دهنده بار رو‌به‌رشد جهانی این بیماری برای افراد، خانواده‌ها و کشورهاست. طبق آخرین گزارش اطلس دیابت فدراسیون بین‌المللی دیابت (IDF) در سال ۲۰۲۵، حدود ۱۱.۱٪ از جمعیت بزرگسال (۲۰ تا ۷۹ سال)، یعنی از هر ۹ نفر، یک نفر با دیابت زندگی می‌کند و بیش از ۴ نفر از هر ۱۰ نفر از ابتلای خود به این بیماری بی‌اطلاع هستند.

علائم دیابت ممکن است به‌طور ناگهانی ظاهر شوند. در دیابت نوع ۲، این علائم می‌توانند خفیف باشند و سال‌ها طول بکشد تا تشخیص داده شوند.

علائم دیابت شامل موارد زیر است:

• احساس تشنگی شدید
• نیاز به دفع ادرار بیشتر از حد معمول
• تاری دید
• احساس خستگی
• کاهش وزن بدون دلیل مشخص

با گذشت زمان، دیابت می‌تواند به رگ‌های خونی در قلب، چشم‌ها، کلیه‌ها و اعصاب آسیب برساند. افراد مبتلا به دیابت در معرض خطر بالاتری برای مشکلات سلامتی مانند حمله قلبی، سکته مغزی و نارسایی کلیه هستند. دیابت می‌تواند با آسیب‌رساندن به رگ‌های خونی چشم‌ها، منجر به از دست دادن دائمی بینایی شود. بسیاری از افراد مبتلا به دیابت دچار مشکلاتی در پاهای خود می‌شوند که ناشی از آسیب عصبی و جریان خون ضعیف است. این وضعیت می‌تواند باعث ایجاد زخم‌های پا شود و در موارد شدید منجر به قطع عضو گردد.

دیابت نوع ۱ (که قبلا با نام‌های وابسته به انسولین، نوجوانان یا شروع در کودکی شناخته می‌شد) با کمبود تولید انسولین مشخص می‌شود و نیاز به تزریق روزانه انسولین دارد. در سال ۲۰۱۷، حدود ۹ میلیون نفر مبتلا به دیابت نوع ۱ بودند که بیشتر آن‌ها در کشورهای با درآمد بالا زندگی می‌کنند. علت این بیماری و راه‌های پیشگیری از آن هنوز شناخته نشده است‌.

دیابت نوع ۱، بیماری خودایمنی است که در آن بدن تولید انسولین را متوقف می‌کند؛ هورمونی حیاتی برای تنظیم قند خون. به همین دلیل، درمان با انسولین اساس مدیریت این بیماری است و باید روزانه از طریق تزریق یا پمپ انسولین انجام شود.

مدیریت دیابت نوع ۱ شامل موارد زیر است:

• نظارت منظم بر سطح قند خون با استفاده از تست‌های انگشتی یا دستگاه‌های پایش مداوم گلوکز (CGM)
• شمارش کربوهیدرات‌ها برای تنظیم دوز انسولین متناسب با میزان مصرف غذا، فعال بودن
• حفظ سبک زندگی سالم برای حمایت از سلامت کلی
• مراجعه منظم به پزشک برای بررسی عوارض احتمالی و تنظیم درمان

برخی افراد ممکن است از فناوری‌های پیشرفته مانند سیستم‌های حلقه بسته (پانکراس مصنوعی) برای خودکارسازی تزریق انسولین استفاده کنند. آموزش، حمایت و مراقبت مستمر از عوامل کلیدی برای داشتن زندگی سالم با دیابت نوع ۱ هستند.

دیابت نوع ۲ بر نحوه استفاده بدن از قند (گلوکز) برای تولید انرژی تاثیر می‌گذارد. در این بیماری، بدن نمی‌تواند به‌طور موثر از انسولین استفاده کند، که در صورت عدم درمان، منجر به افزایش سطح قند خون می‌شود.

با گذشت زمان، دیابت نوع ۲ می‌تواند آسیب‌های جدی به بدن وارد کند؛ به‌ویژه به اعصاب و رگ‌های خونی.  دیابت نوع ۲ اغلب قابل پیشگیری است. عواملی که در ابتلا به این نوع دیابت نقش دارند شامل اضافه‌وزن، کم‌تحرکی و زمینه ژنتیکی است.

تشخیص زودهنگام برای جلوگیری از عوارض شدید دیابت نوع ۲ بسیار مهم است. بهترین راه برای تشخیص زودهنگام، انجام معاینات منظم و آزمایش‌های خون با نظارت پزشک است.

علائم دیابت نوع ۲ ممکن است خفیف باشند و سال‌ها طول بکشد تا تشخیص داده شوند. این علائم مشابه علائم دیابت نوع ۱ هستند، اما معمولا شدت کمتری دارند. به همین دلیل، بیماری ممکن است چندین سال پس از شروع و پس از بروز عوارض، تشخیص داده شود.

بیش از ۹۵٪ افراد مبتلا به دیابت، دیابت نوع ۲ دارند. این نوع دیابت قبلا با نام‌های «غیروابسته به انسولین» یا «شروع در بزرگسالی» شناخته می‌شد. تا همین اواخر، دیابت نوع ۲ فقط در بزرگسالان دیده می‌شد، اما امروزه به‌طور فزاینده‌ای در کودکان نیز مشاهده می‌شود.

دیابت بارداری نوعی افزایش قند خون (هایپرگلیسمی) است که سطح گلوکز خون در آن بالاتر از حد طبیعی است، اما هنوز به حدی نرسیده که به‌عنوان دیابت تشخیص داده شود. این نوع دیابت در دوران بارداری رخ می‌دهد.

زنان مبتلا به دیابت بارداری در معرض خطر بیشتر برای بروز عوارض در دوران بارداری و هنگام زایمان هستند. همچنین، این زنان و احتمالا فرزندانشان در آینده در معرض خطر بالاتری برای ابتلا به دیابت نوع ۲ قرار دارند.

دیابت بارداری از طریق غربالگری‌های دوران بارداری تشخیص داده می‌شود، نه از طریق علائم گزارش‌شده.

اختلال در تحمل گلوکز (IGT) و اختلال در قند خون ناشتا (IFG) شرایطی میانی هستند که در مسیر گذار از وضعیت طبیعی به دیابت قرار دارند.

افرادی که دچار IGT یا IFG هستند، در معرض خطر بالایی برای پیشرفت به دیابت نوع ۲ قرار دارند، هرچند این پیشرفت قطعی نیست و ممکن است رخ ندهد.

تغییر سبک زندگی بهترین راه برای پیشگیری یا به‌تعویق انداختن شروع دیابت نوع ۲ است.

برای کمک به پیشگیری از دیابت نوع ۲ و عوارض آن، افراد باید:

• به وزن بدنی سالم برسند و آن را حفظ کنند.
• حداقل ۱۵۰ دقیقه در هفته فعالیت بدنی با شدت متوسط داشته باشند.
• رژیم غذایی سالم داشته باشند و از مصرف قند و چربی‌های اشباع‌شده پرهیز کنند.
• از مصرف دخانیات خودداری کنند.

تشخیص زودهنگام دیابت از طریق آزمایش‌های نسبتا ارزان قند خون امکان‌پذیر است. افراد مبتلا به دیابت نوع ۱ برای زنده‌ماندن به تزریق انسولین نیاز دارند.

یکی از مهم‌ترین روش‌های درمان دیابت، حفظ سبک زندگی سالم است.

برخی از افراد مبتلا به دیابت نوع ۲ ممکن است نیاز به مصرف داروهایی برای کنترل سطح قند خون داشته باشند. این داروها می‌توانند شامل تزریق انسولین یا داروهای دیگر باشند. نمونه‌هایی از این داروها عبارت‌اند از:

• متفورمین
• سولفونیل‌اوره‌ها
• مهارکننده‌های انتقال‌دهنده مشترک سدیم-گلوکز نوع ۲ (SGLT-2)

علاوه بر داروهای کاهش‌دهنده قند خون، افراد مبتلا به دیابت اغلب نیاز به داروهایی برای کاهش فشار خون و مصرف استاتین‌ها برای کاهش خطر عوارض دارند.

مراقبت‌های پزشکی اضافی ممکن است برای درمان اثرات دیابت مورد نیاز باشد، از جمله:

• مراقبت از پا برای درمان زخم‌ها
• غربالگری و درمان بیماری‌های کلیوی
• معاینه چشم برای غربالگری رتینوپاتی (که منجر به نابینایی می‌شود)

زمانی که داروهای خوراکی و تغییرات سبک زندگی دیگر قادر به کنترل سطح قند خون نیستند، درمان با انسولین به مرحله‌ای حیاتی در مدیریت دیابت نوع ۲ تبدیل می‌شود. این گذار نشانه شکست نیست، بلکه بازتابی از ماهیت پیش‌رونده بیماری است؛ جایی که پانکراس به‌تدریج توانایی تولید انسولین کافی را از دست می‌دهد.

شروع انسولین در زمان مناسب به کنترل قند خون، کاهش خطر عوارض و بهبود کیفیت زندگی کمک می‌کند. تاخیر در آغاز درمان با انسولین می‌تواند منجر به بالا ماندن طولانی‌مدت قند خون شود که خطر آسیب عصبی، بیماری کلیوی و مشکلات قلبی را افزایش می‌دهد.

انسولین می‌تواند به‌تدریج وارد برنامه درمانی شود، اغلب با یک دوز روزانه انسولین طولانی‌اثر در کنار داروهای خوراکی آغاز می‌شود. در صورت نیاز، این رژیم ممکن است به‌مرور شامل انسولین وعده‌ای نیز شود. با وجود دستگاه‌های مدرن تزریق و حمایت تیم‌های درمانی، انسولین‌درمانی امروزه بسیار قابل‌مدیریت‌تر شده و می‌تواند زندگی افراد را متحول کند.

از زمان کشف انسولین در سال ۱۹۲۲، تولید آن از انسولین حیوانی به انسولین انسانی بیوسنتز شده (BHI)، آنالوگ‌های انسولین، و اخیرا انسولین‌های مشابه زیستی تکامل یافته است.

امروزه درمان با انسولین شامل چهار نوع اصلی است:

• انسولین پایه (طولانی‌اثر)
• انسولین وعده‌ای (سریع‌اثر)
• انسولین ترکیبی
• انسولین با اثر متوسط

هر نوع انسولین از نظر زمان شروع اثر، اوج اثر و مدت‌زمان تاثیر متفاوت است. انسولین‌های سریع‌اثر در عرض ۱۵ دقیقه عمل می‌کنند، در حالی که انسولین‌های طولانی‌اثر پوشش یکنواختی تا ۲۴ ساعت فراهم می‌کنند.

رژیم‌های انسولین بسته به نوع دیابت متفاوت‌اند: افراد مبتلا به دیابت نوع ۱ معمولا از انسولین پایه و وعده‌ای استفاده می‌کنند، در حالی که افراد مبتلا به دیابت نوع ۲ ممکن است فقط انسولین یا انسولین همراه با داروهای دیگر مصرف کنند. دیابت بارداری معمولا با انسولین سریع‌اثر و گاهی انسولین طولانی‌اثر مدیریت می‌شود.

درمان انسولین فشرده، الگوی طبیعی ترشح انسولین را تقلید کرده و انعطاف‌پذیری بیشتری فراهم، (این روش معمولا شامل چند تزریق روزانه یا پمپ انسولین است که الگوی طبیعی ترشح انسولین را شبیه‌سازی می‌کند) در حالی که درمان با مقیاس (مقیاس قابل تنظیم برای تعیین دوز دارو بر اساس سطح قند خون) دوز انسولین را بر اساس سطح قند خون تنظیم می‌کند. پیشرفت‌های صورت‌گرفته در انواع انسولین و روش‌های تزریق، مدیریت دیابت و کیفیت زندگی را به‌طور چشمگیری بهبود بخشیده‌اند.

افراد مبتلا به دیابت در معرض خطر بالاتری برای ابتلا به عوارض مرتبط با دیابت هستند. رایج‌ترین این عوارض مربوط به قلب، رگ‌های خونی، چشم‌ها، کلیه‌ها، اعصاب، دندان‌ها و لثه‌هاست.

در کشورهای با درآمد بالا، دیابت یکی از علل اصلی بیماری‌های قلبی‌عروقی، نابینایی، نارسایی کلیه و قطع عضو در اندام‌های تحتانی است.

کنترل سطح قند خون، فشار خون و کلسترول می‌تواند در به‌تعویق انداختن یا پیشگیری از این عوارض موثر باشد. بنابراین، پایش منظم این شاخص‌ها برای افراد مبتلا به دیابت ضروری است.